Historia urzędu
Materiał powstał na podstawie Kroniki Urzędu prowadzonej przez dr Franciszka Zastawniaka w latach 1959 - 1965, „Wspomnień 1919-1995” Stefanii Jakubowskiej wydanych drukiem, referatu napisanego z okazji 145-lecia Urzędu oraz osobistych wspomnień autora.
Urzędy probiercze zostały powołane do sprawdzania zawartości czystego kruszcu w stopach, z których wykonywane są wyroby jubilerskie. Wyroby złotnicze nie są wytwarzane z czystego złota lub srebra, ale ze stopów tych metali. Metale szlachetne w stanie czystym są za miękkie i nie nadają się do wytwarzania z nich wyrobów. Nawet niewielki dodatek do złota, przeważnie srebra i miedzi, podnosi ich twardość. Im większa ilość dodatków stopowych, tym mniejsza wartość stopu, a tym samym wartość wyrobu.
W czasach starożytnych i w średniowieczu, złotnicy sami decydowali o próbie stopów metali szlachetnych, z których wytwarzali wyroby. Niejednokrotnie nie względy technologiczne, ale nieuczciwość złotników powodowała, że w stopach, z których wykonywano wyroby zaniżona była zawartość metali szlachetnych.
Spowodowało to, że u schyłku XIV w. większe polskie ośrodki złotnicze w Chełmnie, Elblągu, Gdańsku, Krakowie i Toruniu wprowadziły obowiązek stosowania stopów metali szlachetnych o określonej próbie oraz oznaczanie gotowych wyrobów znakami miejskimi po dokonanej weryfikacji stopu. Najstarszym dokumentem nakazującym stosowanie tych zasad, jest dokument pochodzący z Malborka, datowany na 1395 r. [1]
Z czasem probiernie miejskie przekształciły się w probiernie państwowe.
Obowiązek oznaczania wyrobów przez probiernie państwowe na terenach obecnych ziem polskich wprowadzili zaborcy. Na terenie zaboru austriackiego obowiązek ten wprowadzono w 1787 r., w Królestwie Kongresowym w 1850 r., a na terenie zaboru pruskiego w 1888 r. [1]
17 kwietnia 1796 r. Austria powołała Urząd Probierczy w Krakowie, którego zadaniem było nie tylko sprawdzanie zawartości metali szlachetnych w stopach, z których wykonywane są wyroby jubilerskie, ale także na podstawie Manifestu wydanego przez Cesarza Franciszka II, skup kruszców dla Mennicy Wiedeńskiej, celem ratowania mocno nadwyrężonego wojnami skarbu państwa. Były to przepisy o charakterze typowo fiskalnym. [1]
Rysunek 1. Zdjęcie budynku Archiwum Narodowego w Krakowie przy ulicy Siennej 16, widok od strony placu Archiwum Aktów Dawnych Miasta Krakowa, Kraków 2021, fot. Wojciech Staszkiewicz (Archiwum Narodowe w Krakowie)- w latach 1796-1809 siedziba Austriackiego Urzędu Probierczego
W 1815 r. na Kongresie Wiedeńskim uchwalono, że z Krakowa i jego najbliższej okolicy, lewobrzeżnej Wisły, zostaje utworzone Wolne Miasto Kraków zwane Rzeczpospolitą Krakowską. To miniaturowe państewko posiadało powierzchnię około 1150 km kw. Liczyło około 95 tys. mieszkańców. Wszyscy uczestnicy Kongresu gwarantowali wolność i neutralność Krakowa. Miastu gwarantowano daleko idące swobody handlowe i inne przywileje, które okazały się później tylko ustaleniami na papierze. Język polski uznano jako urzędowy. Władzę wykonawczą powierzono Senatowi składającemu się z 12 członków. Teren Wolnego Miasta podzielono na 26 gmin. Ciałem ustawodawczym była Izba Reprezentantów, złożona z 41 członków. Granic miasta strzegły okopy, których zadaniem była ochrona przed kontrabandą. Wjazdu do miasta strzegło 10 rogatek. Miasto Kraków posiadało własne wojsko i własną monetę, której wybijanie zaczęto w 1833 r. W 1847 r. otwarto pierwszą linię kolejową.
Rysunek 2. Karta Okręgu Wolnego Miasta Krakowa. Mapa uwzględnia osady, kościoły, zamki, młyny, kopalnie, poczty, drogi, granice gmin. Ręcznie dopisane i kolorowo podkreślone wsie rzędowe, duchowne, prywatne i hrabstwo tęczyńskie. Włożył i wyrysował Teofil Zebrowski. [Sprawdził D.E.Friedlein], 1833 rok, Archiwum narodowe w Krakowie, Archiwum Wolnego Miasta Krakowa, sygn. 29/200/4224 (sygnatura dawna WMK okr. 482)
Wolne miasto Kraków posiadało własny senat, sąd i pocztę. Zatwierdzono również przywileje Akademii Krakowskiej. Według historyków działało wówczas około 40 zakładów zatrudniających rzemieślników złotnictwa z wysokimi kwalifikacjami. Już w latach 1822 – 1833 podejmowano próby ustanowienia Urzędu Probierczego, których to prób należy szukać w układach handlowych zawartych z sąsiednimi krajami.[4]
„W 1842 r. zacieśniono stosunki gospodarcze z Austrią, czego skutkiem był podpisany dwa lata później traktat handlowy. Chcąc ułatwić eksport krakowskich towarów poza obszar Rzeczypospolitej, władze Krakowa wydały 7 lipca 1843 r. ustawę probierczą, powołując do życia Urząd Probierczy.” [4]
My Prezes i Senatorowie
Wolnego i Ściśle Neutralnego Miasta Krakowa i jego okręgu,
chcąc tutejszym wyrobom złotym i srebrnym większy odbyt zapewnić przez zabezpieczenie rzetelności próby wartość wewnętrzną stanowiącej, na przedstawieniu Wydziału Spraw Wewnętrznych i Policyji postanawiamy i stanowimy, co następuje:
„Od dnia 1 listopada 1843 r. zakazuje się wyrabiać złota i srebra na dowolną próbę.
Wyrobki złote mogą być uskuteczniane w czworakim gatunku próby 8, 14, 18, 20 karatów. Srebro zaś w dwojakiej próbie 12 i 13 łutów.” Począwszy od tej daty Urząd Probierczy rozpoczyna swoją działalność w lokalu przy ul. Grodzkiej 229 na widermachu.” (w oficynie)
Rysunek 3. Dziennik Rządowy powołujący probierzy do Urzędu Probierczego; domena publiczna
Nadzór nad Urzędem miał sprawować Wydział Spraw Wewnętrznych. Pierwszym kierownikiem Krakowskiego Urzędu Probierczego zostaje mianowany mistrz jubilerski Dominik Lipnicki, były ułan pułku Szwarcenberga.
„Jeszcze przed otwarciem urzędu, wyznaczeni na probierzy A. Aleksandrowicz i D. Lipnicki zostali wezwani przez Wydział Spraw Wewnętrznych w celu odbycia konsultacji w kwestiach organizacyjnych. Kandydaci mieli przedłożyć oświadczenia („deklaracje”) o spełnianiu wymogów formalnych, a także złożyć uwzględniającą charakter ich pracy przysięgę. Obowiązku dopełniono 7 października 1843 r. w siedzibie Wydziału Spraw Wewnętrznych.” [4]
Podstawowym zadaniem Urzędu Probierczego było badanie i wybijanie próby. Ostemplowaniu podlegały wszystkie „nowe wyroby złote” (o wadze powyżej 1 dukata holenderskiego a także wyroby „srebrne białe lub pozłacane”, przy czym te ostatnie miano przedkładać zaraz „po ich ukończeniu od pilnika”. [4]
Po upadku Powstania Krakowskiego miasto Kraków zostało wcielone do zaboru austriackiego a Urząd Probierczy został przemianowany na Urząd Miejski. Działał tak do 1 sierpnia 1866 r., kiedy to zaczął podlegać Głównemu Urzędowi w Wiedniu. [1]
Najprawdopodobniej w tym czasie, został przeniesiony do lokalu przy ul. Kanoniczej 17. Obecnie pod tym adresem mieści się Oddział Muzeum Narodowego.
Rysunek 4. Zdjęcia zrujnowanego pałacu przy ul. Kanoniczej 17 (zdjęcie z okresu międzywojennego po prawej i powojennego po lewej); autor nieznany; archiwum prywatne A.Ciechanowicz
Pierwsi pracownicy Urzędu Probierczego podlegającego Głównemu Urzędowi w Wiedniu zostali przysłani z Wiednia i byli narodowości niemieckiej. Kierownictwo Urzędu obejmuje Jozeph Mulier, z tytułem służbowym Wardein (probierz). W roku 1877 kierownikiem zostaje Peter Kunst, a po jego śmierci kierownictwo nad Urzędem obejmuje Polak, inż. Leonard Lepszy. Rozmiłowany w artystycznym rzemiośle złotniczym, jest inicjatorem i zbieraczem starych cech i oznaczeń probierczych. Wydaje drukiem szereg prac takich jak Złotnictwo Krakowskie, Emalierstwo Krakowskie z XVI i XVII w. Przemysł Artystyczny w Krakowie, Cech złotniczy w Krakowie, Przemysł Złotniczy w Polsce. Zakłada urzędową bibliotekę.
Od początku działalności Urzędu, w strukturach austriackich, trwała walka o polskość Urzędu i tak już w 1910 r. nie ma w składzie pracowników Urzędu, ani jednego obcokrajowca. Prawą ręką Leonarda Lepszego zostaje inż. Władysław Hanasiewicz, inspektorem Franciszek Kossal, cechowniczym Wojciech Nowak, a Kancelarię prowadzi Karolina Szlesa.
W czasie I Wojny Światowej Urząd pracuje nieprzerwanie.
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 r. pracownicy przez kilka miesięcy nie otrzymywali poborów. Brakowało opału i podstawowych odczynników chemicznych, ale działalność Urzędu nie została zawieszona. Dopuszczono do obrotu wyroby oznaczone cechami dawnych zaborców i oznaczone cechami przechodnimi. Po przejściu na emeryturę inż. Leonarda Lepszego, kierownikiem Urzędu został inż. Leopold Stuhr.
W Warszawie powołano Główny Urząd Probierczy, przekształcony w 1926 r. w Warszawski Urząd Probierczy.
Po odzyskaniu niepodległości, na terenie Rzeczpospolitej obowiązuje prawo probiercze byłych państw zaborczych, tj.: prawo obligatoryjne obowiązuje na terenie byłego zaboru austriackiego i rosyjskiego, a fakultatywne na terenie byłego zaboru pruskiego. Ta dwoistość prawa obowiązywała do wybuchu II Wojny Światowej i z bliżej niewyjaśnionych przyczyn nie została ujednolicona.
W dniu 16 lipca 1920 r. wydana zostaje Ustawa Probiercza Rzeczpospolitej Polskiej, a 9 sierpnia 1920 r. wydane zostaje Rozporządzenie Ministra Przemysłu i Handlu w sprawie zmian w przepisach probierczych. Z dniem 1 stycznia 1921 r. urzędy probiercze w Warszawie, w Krakowie i Lwowie przechodzą pod zarząd Ministerstwa Przemysłu i Handlu. Rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 1 lipca 1922 r. rozciągnięto ustawę probierczą na obszar Wileński i został utworzony Urząd Probierczy w Wilnie. W okresie międzywojennym istniały w Polsce cztery urzędy probiercze: w Warszawie, Krakowie, Lwowie i w Wilnie.
W 1924 r.[1] kierownictwo nad Urzędem Probierczym w Krakowie obejmuje prof. dr Kazimierz Maślankiewicz. Modernizuje lokal Urzędu, urządza laboratorium chemiczne i topnie metali szlachetnych. [3]
Rysunek 5. Fotografia "cegiełki" upamiętniającej wpłatę Urzędu na cel odbudowy Zamku Królewskiego na Wawelu;
Trudnym momentem dla urzędów był wybuch II Wojny Światowej. Praca w krakowskim Urzędzie została wstrzymana (dwa dni przed zajęciem Krakowa przez Niemców – 6 września 1939 r.).
W godzinach rannych, pracownicy Urzędu wraz z rodzinami oraz cennym wyposażeniem Urzędu tj. skrzyniami ze znacznikami i iglicami, częściowym wyposażeniem laboratorium oraz ważnymi dokumentami zostali załadowani na galar (płaskodenną łódź służącą do przewozu towarów). Rozpoczęta została ewakuacja drogą wodną, na wschód. Pierwsze bombardowanie pracownicy przeżyli już w okolicach Płaszowa (przedmieście Krakowa). Część spływu Wisłą odbywała się nocą. Z uwagi na niski stan wody na Wiśle ewakuacja galarem zakończyła się pod Baranowem Sandomierskim. Dalej została przeprowadzona pieszo oraz zwykłą furmanką do miejscowości Potoczek. Nieliczni wtajemniczeni pracownicy zabezpieczyli skrzynię z najcenniejszymi przedmiotami, zakopując ją, w im tylko wiadomym miejscu. Niestety wobec szybko postępujących działań wojennych, zarządzony został powrót do Krakowa. Dobrze zorganizowana ewakuacja sprawiła, że Urząd nie poniósł strat, ani w ludziach, ani w sprzęcie. [3]
Rysunek 6. Zdjęcie galarów na Wiśle w Krakowie (zdjęcie wykonane w czasie powodzi w 1926 r.);
autor nieznany; domena publiczna
Dzięki staraniom prof. dr Maślankiewicza, Urząd Probierczy jako jeden z nielicznych Urzędów w kraju, działa nieprzerwanie (z wyjątkiem krótkiej przerwy we wrześniu 1939 r.), nie otrzymując „niemieckiego opiekuna”. Wyroby cechowano polskimi cechami probierczymi. Posługiwano się polskimi przepisami probierczymi. Korespondencja z Niemcami prowadzona była w większości w języku polskim. [3]
Mało kto wie o działalności konspiracyjnej w czasie okupacji. Pośród odczynników chemicznych w laboratorium znajdowały się materiały wybuchowe, na których szkolili się młodzi ludzie, w dywersji.
W 1945 r. urzędy we Lwowie i Wilnie znalazły się poza granicami kraju. Najlepiej wyposażony Urząd w Warszawie, został całkowicie zniszczony podczas działań wojennych. Od pierwszych dni niepodległości rozpoczęto pracę w Krakowskim Urzędzie Probierczym, nie patrząc na nieogrzewane pomieszczenia czy też brak szyb w oknach. Odzyskano znaczniki i iglice, zabezpieczone w czasie ewakuacji Urzędu w 1939 r. [3]
Prof. Maślankiewicz otrzymuje od Pełnomocnika Rządu, pisemne upoważnienie dla miasta Krakowa, do organizacji urzędów probierczych w Polsce. Nawiązuje kontakt z inż. Stanisławem Arczyńskim, naczelnikiem Urzędu Warszawskiego. W 1947 r. zostaje wydany Dekret o Prawie Probierczym a jednostką zwierzchnią dla urzędów probierczych zostaje Ministerstwo Handlu Wewnętrznego. Od 1956 r. jednostką zwierzchnią dla urzędów probierczych zostaje Główny Urząd Miar, a na stanowisko Dyrektora Urzędu w Krakowie zostaje powołany dr Franciszek Zastawniak, który na tym stanowisku pracuje do 1965 r. [3]
Rysunek 7. Zdjęcie wykonane z okazji 30-lecia pracy dr Franciszka Zastawniaka (Fr. Zastawniak centralnie, prof. dr Kazimierz Maślankiewicz trzeci od prawej w dolnym rzędzie); autor nieznany; Kronika Urzędu
W 1965 r. z inicjatywy dr Franciszka Zastawniaka została utworzona, pierwsza w Polsce, urzędowa pracownia gemmologiczna, do której to pracowni oddelegowano dr Stanisława Janika. Urząd zajmował się sprawdzaniem rodzaju kamieni szlachetnych i ozdobnych, bez ich wyceny. Z czasem, brak możliwości wyceny kamieni szlachetnych, powodował zmniejszenie zainteresowania placówką. Po kilkunastu latach pracy, z uwagi na nierentowność, wysokie koszty aparatury, pracownię gemmologiczną zlikwidowano. [3]
W 1961 r. utworzone zostają okresowo czynne Oddziały Krakowskiego Urzędu Probierczego, w Katowicach, Poznaniu i we Wrocławiu, rok później w Szczecinie (likwidacja w 2011r.), a w 1985 r. powstaje oddział w Częstochowie. W 1986 r. Oddział Katowicki przeniesiony zostaje do Chorzowa. Z czasem przekształciły się one w stałe oddziały urzędu. Urząd Probierczy w Krakowie otworzył również stały punkt probierczy w Fabryce „Resovia” w Rzeszowie oraz okresowo czynny punkt probierczy w „Polsrebrze” w Poznaniu. Po zmniejszeniu produkcji w tych zakładach, wymienione punkty probiercze w Rzeszowie i w Poznaniu zostały zlikwidowane. [3]
W miejsce zmarłego w 1965 r. dr Zastawniaka, na stanowisko dyrektora mianowany został dr Stanisław Janik, a po jego przejściu na emeryturę, od 1 kwietnia 1977 r. dyrektorem zostaje dr Jan Łodziński. Kolejnym dyrektorem urzędu mianowany został mgr Włodzimierz Banasik. W tym to roku poszerzona zostaje baza lokalowa urzędu o około 150 m. Po odejściu mgr Włodzimierza Banasika, na stanowisko dyrektora powołano Janusza Jóźwika. Po jego przedwczesnej śmierci, kierownictwo nad Urzędem obejmuje Włodzimierz Bielski. Za jego kierownictwa dokonano w sposób zamierzony i celowy wymiany części kadry oraz uporządkowano strukturę organizacyjną Urzędu. Od 1 października 1990 r. dyrektorem zostaje dr Leopold Rutowicz.
Urząd mieścił się w lokalu przy ul. Kanoniczej przez ponad 120 lat. Jednak ze względu na problemy finansowe był w bardzo złym stanie technicznym. Pomieszczenia były za ciasne wobec zwiększających się, co roku zadań. W zabytkowym budynku trudno było urządzić nowoczesne laboratorium oraz zaadoptować inne pomieszczenia dla potrzeb urzędu. Po długich poszukiwaniach udało się zakupić część kamienicy przy ul. Rakowickiej 3.
Budynek przy ul. Kanoniczej 17 został przekazany Muzeum Narodowemu.
Rysunek 8. Zdjęcie budynku przy ulicy Rakowickiej 3. Aktualna siedziba Okręgowego Urzędu Probierczego w Krakowie;
fot. A. Ciechanowicz
Po przeprowadzonym remoncie w czerwcu 1993 r. Urząd przenosi się z ul. Kanoniczej do obecnie zajmowanej kamienicy przy ul. Rakowickiej 3. Dzięki wysiłkowi załogi, przeprowadzki dokonano „z marszu”, bez przerywania działalności.
W 1996 r. na stanowisko dyrektora powołana zostaje mgr inż. Aleksandra Górkiewicz-Malina. Już po przeniesieniu Urzędu, okazuje się, że potrzebny jest dalszy remont, który przeprowadzono, pomimo uciążliwości, bez przerwy w działalności Urzędu. Rozpoczęto starania w kierunku wyposażenia Urzędu i jednostek terenowych w aparaturę niezbędną do prowadzenia bieżącej działalności w zakresie badania i cechowania wyrobów z metali szlachetnych poprzez zakup, m.in. wysokiej klasy wag analitycznych, mikrowag, pieców kupelacyjnych, potencjometrów do oznaczania zawartości srebra w stopach a także, spektrometrów do wykonywania analiz ilościowo-jakościowych na powierzchni badanych wyrobów, półautomatów do cechowania oraz urządzenia do identyfikacji cech probierczych. Standaryzacja wyposażenia technicznego wydziałów terenowych Urzędu i krakowskiego Urzędu Probierczego miała na celu zapewnienie jednolitości w zakresie badania stopów metali szlachetnych.
Równolegle z zakupami podjęto działania remontowe zarówno Okręgu jak i podległych jednostek Obwodowych w Krakowie, Częstochowie, Chorzowie i Poznaniu.
Z dniem 1 kwietnia 2011 r. następuje kolejna zmiana Prawa Probierczego, która to zmiana wprowadza nową strukturę organizacyjną urzędów probierczych. Obwodowe urzędy probiercze zostały zamienione w wydziały zamiejscowe. Prezes Głównego Urzędu Miar w Warszawie nadał urzędom probierczym statuty oraz regulaminy, określające ich strukturę organizacyjną oraz zadania poszczególnych komórek organizacyjnych. Utrzymany został obowiązujący w Polsce system obligatoryjny.
Obecnie Polska – reprezentowana przez dwa Okręgowe Urzędy Probiercze w Krakowie i Warszawie jest członkiem Grupy Wyszehradzkiej - V4 oraz Konwencji o kontroli i cechowaniu wyrobów z metali szlachetnych.
Literatura:
- Leonard Lepszy, Przemysł Złotniczy w Polsce (Kraków: Wydawnictwo subwencjonowane przez Min. Przem. I Handlu nakładem Miejskiego Muzeum Przemysłowego imienia dra Adrjana Baranieckiego w Krakowie, 1933);
- Franciszek Zastawniak, Złotnictwo i Probiernictwo: Podręcznik dla złotników, srebrników, jubilerów, rytowników oraz dla Państwowych Urzędów Probierczych zawiera XXIV tabele, 276 rycin, ponad 300 wzorów rysunkowych cech probierczych państw europejskich (Kraków: „Od nowa”, Spółka Wydawnicza, 1995);
- Stefania Jakubowska, Wspomnienia 1919 – 1995;
- Mataniak, Mateusz. „Utworzenie Urzędu Probierczego w Krakowie i jego działalność w latach 1843 – 1853”. W: Studia z dziejów Państwa i Prawa Polskiego XIX, redakcja Jerzy Malec, 179-198. Kraków: oficyna Wydawnicza AFM, 2016;
- Kronika Urzędu Probierczego w Krakowie Franciszka Zastawniaka.
[1] Brak pewności co do roku. Inne wskazywane lata to rok 1921 oraz 1928